Đặng Đức Siêu: Vị quân sư giúp vua Gia Long khôi phục cơ đồ

Tuy là quân tướng muộn màng nhưng sự xuất hiện của Đặng Đức Siêu đã giúp Nguyễn Vương đánh bại nhà Tây Sơn, khôi phục lại vận mệnh của các chúa Nguyễn.

Đặng Đức Siêu: Vị quân sư giúp vua Gia Long khôi phục cơ đồ

Tuy là quân tướng muộn màng nhưng sự xuất hiện của Đặng Đức Siêu đã giúp Nguyễn Vương đánh bại nhà Tây Sơn, khôi phục lại vận mệnh của các chúa Nguyễn.

1642828916387157921

Khí hậu ổn định

Đặng Đức Siêu vốn tên là Chiêu, sinh ra trong một gia đình nho học năm 1751, theo học ngành Y ở Bồng Sơn, tỉnh Bình Định. Do tên Chiêu (昭) có mấy ngày, sau đổi tên là Đặng Đức Siêu (超).
Ngay từ khi còn nhỏ ông đã theo cha vào Huế. Năm 16 tuổi ông thi đỗ Hương Tiến (tương đương cử nhân) và được bổ làm quan Hàn lâm viện dưới thời chúa Nguyễn Phúc Thuần.

Ngay Đàng Trong. , mọi quyền hành đều rơi vào tay gian thần Trương Phúc Loan, khiến muôn dân oán thán. Nguyễn Nhạc nhân cơ hội đó nổi dậy ở làng Tây Sơn năm 1771.

Chúa Trịnh lợi dụng Đàng Trong suy yếu năm 1774 hạ lệnh tấn công. Trước tình hình chiến tranh giữa chúa Nguyễn, chúa Trịnh và quân Tây Sơn, Đặng Đức Siêu không muốn theo phe nào, ông quyết định ở ẩn, mở lớp dạy học ở Xước Dũ (Long Hồ, Huế).

Sau khi Phú Xuân rơi vào tay chúa Trịnh, Đặng Đức Siêu đã có nhiều bài thơ, bài phú để thể hiện khí phách của mình. Sách “Hoàng Việt hưng long chí” của nhà sử học Ngô Giáp Dậu thời vua Thành Thái chép: “Hễ làm thơ như bài Chiếc chủy Trương Lương, Tiết tháo Tô Vũ, ông lại so sánh mình với Quản Trọng và Nhạc Nghị để thể hiện ý chí của mình.

Khi Nguyễn Huệ đánh chiếm Phú Xuân, biết Đặng Đức Siêu là người nổi tiếng, nên muốn phong ông làm quan nhưng vu cáo ông bị bệnh. Huệ cho người đi tìm, anh ta trốn về quê cũ Bình Định. Nguyễn Nhạc ở Bình Định nghe tin nhiều lần muốn gặp nhưng ông không đến.

>>>Xem thêmChân dung vua Gia Long qua miêu tả của sủng thần lai Pháp

Ra mắt Nguyễn Vương với “bình Tây phương lược”

Khi Nguyễn Vương đóng quân ở Gia Định, mời Đặng Đức Siêu vào, ông đồng ý. Nhưng vì việc đi lại quá khó khăn nên mãi đến năm 1798, ông mới nhập ngũ. Nguyễn Vương gặp Nguyễn Vương và dâng lên “Bình Tây phương lược”.
Nguyên Vương đã xem cuốn sách này và biết đây chính là người mà mình đang tìm kiếm: “Ta mong ngươi từ lâu, ngươi đến sao muộn thế” (theo “Đại Nam liệt truyện” tập 2).
Nguyễn Vương phong Đặng Đức Siêu làm Tổng binh, nhưng ông không nhận, chỉ xin giữ chức Hàn lâm viện như thời chúa Nguyễn Phúc Thuần. Nguyễn Vương không đồng ý mà cho ông giữ nhân viên ở trại Trung để bàn tính việc quân sự.
Cuốn “Quốc triều sử toát yếu” chép rằng: Siêu học sĩ có học thức ẩn nấp nhân gian Tây Sơn xin không đến Ông cho rằng Siêu là cựu thần, bèn bí mật sai người đến, đến nay lẻn vào Gia Định và định tấn công Tây Sơn. Ông khen ngợi, lập tức liền phong chức Trung quân Tham mưu”.
Từ đó, Đặng Đức Siêu trở thành quân sư và Nguyễn Vương cùng ông bàn bạc mọi việc.

Kế hoạch đánh chiếm thành Quy Nhơn

Năm 1799, Nguyễn Vương đưa quân tấn công Quy Nhơn. Trận chiến diễn ra ác liệt trên núi Hàm Long phía nam thành phố Quy Nhơn do địa thế ở đây hiểm trở, khó công phá. Hổ Ly Sơn “lãnh đạo quân Nguyên đại thắng. Tướng Võ Đình Tú là một trong “Thất hổ tướng của Tây Sơn” tử trận. Dãy núi phía bắc Cung Quang bị quân Nguyễn chiếm thành Quy Nhơn.

Bị bao vây, tướng Tây Sơn là Lê Văn Thành hết lương, không thấy viện binh nên phải đầu hàng.
Nguyễn Vương đổi tên từ Quy Nhơn thành Bình Định vì đây là nơi phát sinh ra phong trào Tây Sơn để bình định thiên hạ, Đặng Đức Siêu dâng sớ xin miễn thuế cho dân trong 1 năm và được chấp thuận (theo “Đại Nam liệt truyện”)

Dưới sự chỉ huy của tướng Trần Quang Diệu tiến đánh nhiều nơi, vây thành Bình Định năm 1800. Tướng nhà Nguyễn trấn giữ thành là Võ Tánh và Ngô Tùng Châu quyết trấn thủ thành, báo về Gia Định.

Lập kế đánh Thị Nại.

Nguyễn Vương nhận được tin, cho quân dễ vây thành Bình Định. Năm 1801 quân Nguyễn tiến đến Bình Định.

Trong cuộc họp, các tướng đã lập kế hoạch cứu kinh thành. Đặng Đức Siêu cho rằng thủy quân nếu ra trận, thủy quân Tây Sơn sẽ tấn công và cướp của, nên ông định đánh Thị Nại trên biển trước để tiêu diệt thủy quân Tây Sơn, sau đó sẽ lên núi, để dễ vây hãm của thành Bình Định.

Anh ta gợi ý, “Tiến công Thủy quân lục chiến không phải là một kế hoạch hay. Ngoài ra, chúng tôi giỏi hơn trong chiến tranh hải quân và nó rất đơn giản. Đang là mùa hè, gió nam, xin cho chế tạo vật liệu đốt cháy, đánh hỏa công, chở bằng thuyền gỗ sam, nhân dịp đêm tối, khi mộ của một chiến binh hung dữ trượt xuống cửa biển và gió trên cao bắt lấy nó, anh ta có thể hạ gục nó. (Theo “Đại Nam liệt truyện”).

1642828916546267360

Nguyễn Vương nghe thấy kế hoạch này, quyết định chữa cháy. Đặc công nhà Nguyễn đưa các thuyền tuần tiễu của Tây Sơn ra ngoài để tìm tin tức tình báo và mật lệnh, rồi nạp 18 thuyền bằng đại bác do Nguyễn Văn Trường và Tống Phước Lượng chỉ huy giả danh quân Tây Sơn dùng mật lệnh tiến vào qua các cửa kiểm soát.

Thị Nại bỗng chốc biến thành biển lửa, quân Tây Sơn tổn thất rất nhiều, 20.000 quân tử trận, mất 1.800 thuyền chiến và 600 khẩu súng các loại Triều Tây Sơn chỉ một năm sau đó.

>>>Xem thêmVì sao vua Gia Long lại “kinh sợ” hậu cung?

Ông khuyên Nguyễn Vương bỏ Bình Định, tiến đánh Phú Xuân

Đánh tan quân Tây Sơn, quân Nguyễn tiến lên núi giải vây thành Bình Định. Tuy nhiên, Trần Quang Diệu đã sai đại bác đặt trên núi cao dùng nhiều sức bắn hạ chúng, khiến quân Nguyên không tiến đánh được. Bấy giờ, các tướng bàn với Nguyễn Vương hầu hết quân Tây Sơn vây thành Bình Định, bỏ lại Phú Xuân rất ít. Kế hoạch bỏ thành Bình Định tiến đánh Phú Xuân. Nhưng Nguyễn Vương không muốn để các tướng yên. Quân lính bị vây trong thành.

Đặng Đức Siêu nói: “Tôi thông thuộc địa hình Phú Xuân. Xin Vương Thượng chia quân làm hai hướng, một tiến đánh cửa Tư Dung, hai tiến đánh cửa Thuận An. Quang Toản là một kẻ nhu nhược. Chỉ có Trì Hề núp trong váy đàn bà, hắn không có kế hoạch chiến đấu lưu lại điều gì. Thần tính rằng để cử quân ra trận lần này, nhất định sẽ thu phục được tất cả.(Sau “Hoàng Việt Hùng Long Chí”).

Nguyễn Vương nghe lời các tướng, đem quân đánh Phú Xuân, quả nhiên, quân Tây Sơn ở đây không mạnh. Trước khi quân Nguyên tấn công, vua Cảnh Thịnh chạy về kinh thành Thăng Long, quân Nguyên chiếm được kinh đô Phú Xuân.

Năm 1802, nhà Tây Sơn chính thức bị diệt, Nguyễn Vương Nguyễn Phúc Ánh lên ngôi Vua, hiệu là Gia Long. Các nghi lễ chiếu biểu đều do Đặng Đức Siêu soạn thảo, như lễ tế Xã Tắc, Nam Giao, tế Miếu, v.v..

Năm 1805, Đặng Đức Siêu được giao dạy dỗ Hoàng tử Nguyễn Phúc Đảm, là vua Minh Mạng sau này.

Năm 1807, Đặng Đức Siêu được giao quản lý “Khâm thiên giám” là cơ quan chuyên trách xem thiên văn. Năm này ông cũng biên soạn “Thiên Nam thế hệ” ghi rõ gốc tích của Triệu Tổ Tĩnh Hoàng Đế – người mở đầu ra dòng họ Nguyễn Phúc, rồi soạn sách Hiếu Khang Hoàng Đế.

Năm 1809, triều đình bắt đầu đặt chức Thượng thư cho lục bộ. Đặng Đức Siêu được giữ chức Thượng thư bộ Lễ.

Năm 1810 thì ông mất, thọ 59 tuổi.

Sau này khi vua Minh Mạng lên ngôi, nhớ lại công lao dạy dỗ xưa của thầy học, đã nói với bộ Lễ rằng: “Đặng Đức Siêu trước đây phụng mệnh Thế Tổ Cao Hoàng Đế dạy trẫm học mấy năm, trẫm từng được dạy bảo nhiều. Siêu lại giữ tính ngay thẳng, công bằng không thẹn với chức vụ. Truy tặng Thiếu Sư Hiệp Biện Đại học sĩ, và ban cho một tuần tế” (Theo “Đại Nam nhất thống chí” tập 1).

Đến năm 1852 dười thời vua Tự Đức, Đặng Đức Siêu được đưa vào miếu Trung Hưng công thần của nhà Nguyễn.