Khám phá diện mạo thành cổ Hà Nội năm 1899: Đến nay chỉ còn lại dấu tích xưa

Những hình ảnh xưa cũ về một kiến trúc đồ sộ thời Lý, chắc hẳn khiến nhiều người trầm trồ.

Sau khi lên ngôi sáng lập triều Lý, năm 1010, Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư ra thành Đại La và đổi tên là Thăng Long. Sau khi chọn Thăng Long làm nơi định đô, các vua nhà Lý và sau đó là nhà Trần, nhà Lê đã cho xây dựng hệ thống thành luỹ tại đây.

Cột Cờ

Ngoài những di tích trên mặt đất là Kỳ Đài, Đoan Môn, nền Điện Kính Thiên, Hậu Lâu, Bắc Môn, nhà – hầm D67 và tường bao cùng 8 cổng hành cung, năm 2002 cuộc khai quật khảo cổ do Viện Khảo cổ tiến hành tại 18 Hoàng Diệu đã phát lộ một quần thể bao gồm nhiều loại hình di tích kiến trúc dưới lòng đất. Những hiện vật được khai quật đã chứng minh rằng, Thăng Long – Hà Nội là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hoá của Việt Nam trong suốt mười thế kỷ.

Khu doanh trại lính Pháp trong thành cổ Hà Nội năm 1899. Cửa Đông nằm bên phải khu doanh trại, nhìn ra khu phố cổ Hà Nội . Ảnh: Bunum.univ-cotedazur.fr.

Kỳ Đài còn gọi là Cột Cờ, là dấu tích còn lại của thành Hà Nội thời Nguyễn, được xây dựng năm 1805-1812 trên vị trí của Tam Môn, cổng phía ngoài của Cấm thành thời Lê (thế kỷ 15-17). Kỳ Đài cao hơn 40m gồm thân trụ hình bát giác, lầu nóc để dựng cột cờ, xây trên bệ tam cấp đồ sộ.

Cột cờ ở phía Nam thành Hà Nội năm 1899. Lúc này trước cột cờ có hào nước, trên cột cờ có chuồng bồ câu và một số gian nhà do người Pháp xây dựng. Sau cột cờ là khu doanh trại của quân đội Pháp.

Đoan Môn là cổng chính phía Nam để vào bên trong Cấm thành. Đoan Môn có niên đại thời Lê (thế kỷ 15), được xây bằng đá và gạch vồ, có chiều cao là 6m. Cổng có 5 cửa vòm, cửa chính giữa có gắn một phiến đá khắc chữ Đoan Môn. Dưới lòng đất Đoan Môn, cuộc khai quật khảo cổ học năm 1999 đã tìm thấy dấu tích đường viền đá lát chân tường và sân gạch từ thời Lê, dấu tích con đường lát gạch hình hoa chanh thời Trần và nền gạch thời Lý ở lớp dưới cùng.

>>> Xem thêm: Chùm ảnh: Hoài niệm Hà Nội xưa qua những con phố nghìn năm tuổi

Điện Kính Thiên

Điện Kính Thiên được xây dựng năm 1428 trên vị trí của điện Càn Nguyên, Thiên An thời Lý – Trần (thế kỷ 11-14). Hiện nay chỉ còn nền cũ và hai thềm rồng đá.

Thềm rồng phía trước điện được xây năm 1467, có 9 bậc bằng đá. Thềm chia thành 3 lối lên xuống đều nhau bằng đôi lan can đá chạm rồng. Lối chính giữa dành cho vua đi, hai bên dành cho quần thần.

Bệ rồng ở lối lên điện Kính Thiên, lúc này là trụ sở chỉ huy pháo binh Pháp (xây năm 1886). Các bức tường gạch bao quanh sân điện do người Pháp xây sau khi chiếm thành Hà Nội.

Thềm rồng phía sau nền điện được tạo tác khoảng cuối thế kỷ 17, đầu thế kỷ 18 với quy mô nhỏ hơn so với thềm rồng phía trước, chỉ có một lối lên xuống với 7 bậc.

Nhà và hầm D67 ở phía Bắc của nền điện Kính Thiên, là trung tâm Sở chỉ huy của Quân đội nhân dân Việt Nam trong thời kỳ chiến tranh 1954-1975, trong đó có phòng làm việc và phòng nghỉ của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, vị tướng nổi tiếng nhất trong hàng ngũ tướng lĩnh của Việt Nam. Đây cũng là nơi diễn ra một số cuộc họp của lãnh đạo quân sự cao nhất đưa ra các quyết sách về chiến tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước.

Tòa nhà Hậu Lâu

Hậu Lâu còn gọi là Tĩnh Bắc Lâu, Lầu Công chúa hay Pagode des Dames (Chùa Các bà), là công trình được xây dựng muộn hơn (1821) so với các di tích nằm trên trục trung tâm của Thành Hà Nội. Ban đầu được sử dụng vào mục đích tôn giáo (thờ Phật). Cuối thế kỷ 19 Hậu Lâu bị h.ư h.ỏng nặng, người Pháp đã cải tạo xây dựng lại như hiện nay.

Tòa nhà Hậu Lâu nằm sau điện Kính Thiên ở trung tâm thành Hà Nội. Đây là nơi ở của các cung tần, mỹ nữ đi theo nhà vua mỗi chuyến công du Bắc Hà.

Tại đây, năm 1998, các nhà khảo cổ học đã tìm thấy các hiện vật có niên đại từ thế kỷ 9 đến đầu thế kỷ 20. Tại độ sâu 3,2m đã tìm thấy dấu tích bến nước thời Lê sơ được xây dựng bằng gạch và đá chân tảng hoa sen từng được dùng để đỡ các cột gỗ thời Lý, Trần và rất nhiều đồ gốm sứ trắng mỏng – đồ ngự dụng – thời Lê sơ.

Cổng thành

Bắc Môn là cổng thành phía Bắc, một trong 5 cổng thành duy nhất còn lại của thành Hà Nội thời Nguyễn, xây dựng năm 1805.

Cổng thành được xây bằng gạch với vòm bằng đá, giữa cửa có tấm biển đá ghi 3 chữ Hán “Chính Bắc Môn”, diềm biển trang trí hoa dây. Trên cổng thành hiện nay thờ hai vị Tổng đốc Nguyễn Tri Phương và Hoàng Diệu đã tuẫn tiết theo thành Hà Nội.

Khu vực Đông Nam thành Hà Nội, nơi có các phố Lý Nam Đế, Tôn Thất Thiệp ngày nay. Cửa Đông nằm phía bên trái.

Năm 1999 cũng tại đây, các nhà khảo cổ đã phát hiện các phần còn lại của một bức tường xây bằng đá và gạch vồ, nền móng dày 1,2m và dấu tích của một kiến trúc khác thời Lê tại độ sâu từ 1,66m – 2,20m.

Cửa Đông thành Hà Nội năm 1899. Hai bên cửa có hai lỗ hổng do người Pháp mở năm 1882. Sau cổng là khu doanh trại bộ binh, xây năm 1890.

Hiện, hồ sơ lý lịch Khu Di tích Trung tâm Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội đã được hoàn thiện trình UNESCO công nhận là Di sản thế giới. Ông Nguyễn Thanh Sơn – Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, kiêm giữ chức Chủ tịch Uỷ ban Quốc gia UNESCO Việt Nam, thành viên hội đồng UNESCO thế giới cho biết dự kiến tháng 10/2010, UNESCO sẽ có quyết định công nhận Khu Di tích Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội là Di sản thế giới, đúng vào dịp kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội.